Widok fragmentu ludzkiej kości zamkniętej w ozdobnym relikwiarzu u jednych budzi wzruszenie i religijną cześć, u innych zdziwienie, a nawet sprzeciw. Kult relikwii należy do tych praktyk Kościoła katolickiego, które wciąż wywołują emocje i prowokują pytania o granicę między autentyczną pobożnością a zabobonem. Tym bardziej warto wiedzieć, jakie znaczenie Kościół rzeczywiście przypisuje doczesnym szczątkom świętych i jakie zasady regulują oddawanie im czci.
Świętość nie działa automatycznie
Relikwie należą do najbardziej charakterystycznych materialnych znaków chrześcijańskiej pobożności. Mogą nimi być szczątki ciała świętego lub przedmioty związane z jego życiem. Ich znaczenie wynika z przekonania, że świętość nie jest czymś oderwanym od ludzkiej codzienności. Człowiek realizuje swoje powołanie poprzez konkretne wybory, pracę, cierpienie i relacje z innymi.
W chrześcijaństwie ciało ma szczególną godność, ponieważ wiara obejmuje również nadzieję na jego zmartwychwstanie. Nie oznacza to jednak, że szczątkom świętych przypisuje się samodzielną, nadprzyrodzoną moc.
Relikwia nie jest amuletem. Jej posiadanie nie gwarantuje zdrowia, powodzenia ani ochrony przed nieszczęściem. Nie działa również w sposób automatyczny. Właściwy sens jej kultu polega na przypominaniu o świętym, którego życie wskazywało na Boga.
Trzy stopnie relikwii. Czy ten podział nadal obowiązuje?
Tradycyjnie relikwie dzielono na trzy stopnie. Do pierwszego zaliczano szczątki ciała świętego, na przykład fragment kości. Drugi obejmował przedmioty, których używał za życia – ubrania, książki czy rzeczy osobiste. Trzeci odnosił się do przedmiotów mających kontakt z ciałem świętego albo z rzeczami do niego należącymi.
Dziś oficjalne przepisy kościelne dotyczące szczątków świętych posługują się przede wszystkim pojęciami relikwii znacznych i nieznacznych. Relikwie znaczne to całe ciało świętego lub jego istotne części. Do nieznacznych zalicza się mniejsze fragmenty szczątków. Warto przy tym pamiętać, że wielkość relikwii nie oznacza większej świętości. Niewielki fragment kości nie ma mniejszego znaczenia duchowego tylko dlatego, że jest mały.
Czy każda relikwia jest autentyczna?
Przez wieki ogromne zainteresowanie relikwiami prowadziło również do nadużyć. Znane były przypadki handlu szczątkami, ich dzielenia, a nawet fałszowania pochodzenia. Dlatego Kościół przywiązuje dużą wagę do autentyczności relikwii przeznaczonych do publicznego kultu.
Powinny one posiadać wiarygodne potwierdzenie wydane przez właściwą władzę kościelną. W przypadku poważnych wątpliwości co do ich pochodzenia nie należy wystawiać ich do publicznej czci. Nie jest to wyłącznie kwestia dokumentów. Chodzi o ochronę wiernych przed oszustwem oraz o zachowanie godności przedmiotów związanych ze świętymi.
fot. Wikiepedia /Nheyob, CC0, via Wikimedia CommonsKościół zakazuje handlu relikwiami i przestrzega przed ich nadmiernym dzieleniem. Istnieją także ograniczenia dotyczące przenoszenia i przechowywania szczątków świętych. Nie powinny być one traktowane jak przedmioty kolekcjonerskie, których wartość zależy od rzadkości czy liczby posiadanych egzemplarzy.
Dlaczego nie wystawia się relikwii na ołtarzu?
Jedna z mniej znanych zasad dotyczy sposobu eksponowania relikwii w kościołach. Zgodnie z Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii nie należy umieszczać relikwii na ołtarzu w celu oddawania im czci. Powód jest zasadniczy: ołtarz stanowi miejsce sprawowania Eucharystii, która zajmuje centralne miejsce w życiu Kościoła. Nie oznacza to zakazu oddawania czci relikwiom w świątyni.
fot. Wiipedia /CC BY-SA 3.0, via Wikimedia CommonsMogą być one wystawiane podczas odpowiednio przygotowanych nabożeństw, procesji czy uroczystości związanych z patronem parafii. Dopuszczalne są różne tradycyjne formy czci, na przykład ucałowanie relikwii. Nie należy jednak używać do ich przenoszenia szat i przedmiotów liturgicznych zastrzeżonych do posługi wobec Najświętszego Sakramentu ani wystawiać ich w miejscach przeznaczonych do adoracji Eucharystii.
Warto też odróżnić wystawianie relikwii na ołtarzu od tradycji umieszczania ich pod ołtarzem. Ta druga praktyka nawiązuje do najstarszych wieków chrześcijaństwa i pamięci o męczennikach.
Czy katolik musi czcić relikwie?
Odpowiedź brzmi: nie.
Kult relikwii jest ważną i uznaną tradycją Kościoła, ale nie stanowi obowiązku każdego katolika. Nie trzeba posiadać relikwii, uczestniczyć w ich uroczystym wystawieniu ani pielgrzymować do miejsc, w których są przechowywane. Mogą być pomocą w przeżywaniu wiary, lecz nie zastępują modlitwy, sakramentów ani życia zgodnego z Ewangelią.
Dla wielu osób relikwie mają znaczenie podobne do pamiątek po bliskich zmarłych. Przywołują pamięć o człowieku i pozwalają odczuć szczególną więź z jego historią. W przypadku świętych chodzi jednak o coś więcej niż wspomnienie. Ich życie ma inspirować do naśladowania wiary, miłości i odwagi.
Najważniejsze nie jest to, co znajduje się w relikwiarzu
W historii chrześcijaństwa relikwie nieraz stawały się przedmiotem nadmiernej fascynacji. Zdarzało się, że większe zainteresowanie budził sam fragment kości niż życie świętego, do którego należał. Tymczasem sens kultu relikwii jest dokładnie odwrotny.
Nie chodzi o gromadzenie niezwykłych przedmiotów, lecz o odkrywanie świadectwa ludzi, którzy potrafili żyć wiarą. Relikwie mogą przypominać, że świętość nie jest zarezerwowana dla postaci z odległej przeszłości. Nie wymaga też niezwykłego pochodzenia ani wyjątkowych zdolności.
Rodzą się z tego pytania znacznie ważniejsze niż to, gdzie znajduje się dana relikwia: czego możemy nauczyć się od świętego i co jego historia może zmienić w naszym życiu?
Bo chrześcijańska świętość nie polega na posiadaniu pamiątek po niezwykłych ludziach. Polega na odkrywaniu, że ich droga może stać się inspiracją także dla nas.