Jest 11 listopada. Na ulicach Wrocławia powiewają biało-czerwone flagi, odbywają się patriotyczne uroczystości, a mieszkańcy wspominają wydarzenia, które przywróciły Polskę na mapę Europy. Trudno dziś wyobrazić sobie, że 108 lat temu w tym samym mieście dzień ten miał zupełnie inne znaczenie.
Wrocław był wówczas niemieckim Breslau. Jego mieszkańcy nie świętowali polskiej niepodległości. Przede wszystkim próbowali zrozumieć, co oznacza koniec przegranej wojny, upadek monarchii i rewolucja, która w ciągu kilku dni zmieniła polityczny porządek kraju.
A jednak właśnie tutaj, w niemieckiej gazecie wydawanej przy Schweidnitzer Straße 47, czyli dzisiejszej ulicy Świdnickiej, ukazywały się wiadomości o odradzającej się Polsce. Informowano o przekazywaniu administracji w Warszawie, powrocie Józefa Piłsudskiego do polityki, rozbrajaniu niemieckich żołnierzy i narastającym sporze o Poznań.
Dzięki zbiorom Śląskiej Biblioteki Cyfrowej możemy dziś prześledzić te wydarzenia niemal dzień po dniu. Zachowane numery „Schlesische Zeitung”, ukazującej się w wydaniach porannych (Morgenblatt) i wieczornych (Abendblatt), tworzą niezwykły obraz listopada 1918 roku. Dla jednych był on początkiem wolności, dla innych końcem znanego świata.
Cesarz odchodzi, rewolucja dociera do Breslau
W poniedziałek 11 listopada 1918 roku czytelnik „Schlesische Zeitung” otrzymywał gazetę pełną doniesień, które jeszcze niedawno wydawałyby się niewyobrażalne. Cesarz Wilhelm II opuścił Niemcy i udał się do Holandii. W Berlinie powstawały nowe władze, a w kolejnych miastach kontrolę przejmowały rady robotnicze i żołnierskie.
Rewolucja dotarła także do Breslau. W dniach 9 i 10 listopada żołnierze wystąpili przeciw dotychczasowemu porządkowi wojskowemu, a w mieście zaczęły funkcjonować nowe struktury władzy.
fot. skan ze zbiorów Śląskiej Biblioteki CyfrowejW wydaniu z 11 listopada (nr 578) gazeta relacjonowała powstanie Rady Ludowej, czyli Volksratu. Jej zadaniem miało być przede wszystkim zapewnienie sprawnego funkcjonowania miasta. Równolegle działała Rada Żołnierska, która zajmowała się sprawami wojskowymi.
Na ulicach pojawili się żołnierze z czerwonymi opaskami i samochody ozdobione czerwonymi flagami. Gazeta donosiła o rozbrajaniu funkcjonariuszy i incydentach z udziałem uzbrojonych żołnierzy, ale jednocześnie podkreślała potrzebę zachowania porządku.
Nie było pewności, w jakim kierunku pójdzie rewolucja. Czy Niemcy staną się demokratyczną republiką? Czy zwyciężą radykalni socjaliści? Czy uda się uniknąć chaosu podobnego do tego, który ogarnął Rosję?
W takim właśnie Breslau docierały pierwsze wiadomości o odradzającej się Polsce.
Warszawa przestaje być niemieckim miastem okupacyjnym
Już 11 listopada „Schlesische Zeitung” informowała o zmianach zachodzących na ziemiach polskich. W numerze 577 zamieszczono depeszę z Warszawy, datowaną na 10 listopada. Wynikało z niej, że niemiecki generalny gubernator Hans Hartwig von Beseler poinformował Radę Regencyjną o planowanym przekazaniu polskim władzom administracji cywilnej Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego. Wyjątek miały stanowić koleje i łączność wykorzystywana przez niemieckie wojsko.
Gazeta pisała również o planowanym rozwiązaniu niemieckiego urzędu generalnego gubernatora oraz możliwości zawarcia porozumienia gospodarczego z polskimi władzami.
Z dzisiejszej perspektywy to jeden z etapów odzyskiwania przez Polskę suwerenności. Jednak niemiecka redakcja przedstawiała te wydarzenia przede wszystkim jako proces likwidacji administracji okupacyjnej i wycofywania niemieckiej obecności z ziem polskich.
Jednocześnie do Breslau docierały wiadomości o napiętej sytuacji w Warszawie. Gazeta donosiła o wrogim nastawieniu części polskiej ludności do niemieckich oddziałów, utrudnieniach w ich przemieszczaniu się i przejmowaniu obiektów przez Polaków.
Dotychczasowy porządek rozpadał się na oczach czytelników. Niemcy, którzy jeszcze niedawno sprawowali władzę w Warszawie, musieli pogodzić się z jej utratą.
Piłsudski i nowy rząd
Szczególnie ważna wiadomość ukazała się w numerze 582 z 13 listopada. „Schlesische Zeitung” poinformowała, że Rada Regencyjna powierzyła Józefowi Piłsudskiemu zadanie utworzenia rządu narodowego. Depesza z Warszawy, datowana na 12 listopada, przedstawiała również zapowiedź przekazania władzy nowemu rządowi.
To jeden z najciekawszych momentów całej prasowej opowieści. Jeszcze kilka dni wcześniej Warszawa była siedzibą niemieckiego generalnego gubernatora. Teraz gazeta wydawana w Breslau informowała swoich czytelników o polskim przywódcy, któremu powierzono zadanie stworzenia nowych władz państwowych.
Nie była to uroczysta relacja o odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W niemieckiej prasie wydarzenia te przedstawiano w języku politycznych decyzji, zmian administracyjnych i wojskowych.
Ale właśnie ta perspektywa jest niezwykle wymowna. Pokazuje, że polska państwowość przestawała być jedynie postulatem politycznym. Stawała się rzeczywistością, którą musieli uwzględniać również niemieccy obserwatorzy.
„Niemcy w Polsce”
Jeszcze mocniej zmianę sytuacji oddaje materiał opublikowany 14 listopada w porannym wydaniu „Schlesische Zeitung” (nr 583). Nosił tytuł Die Deutschen in Polen, czyli „Niemcy w Polsce”. Już sam ten nagłówek zwraca uwagę. Gazeta nie pisała o Niemcach sprawujących władzę nad okupowanym terytorium, ale o niemieckich żołnierzach znajdujących się w Polsce.
Relacjonowano przejmowanie przez polskie oddziały obiektów wojskowych w Warszawie. Donoszono także o wydarzeniach w Cytadeli Warszawskiej, gdzie niemieccy żołnierze uwolnili więźniów, a następnie aresztowali własnego komendanta.
Rewolucja w Niemczech i polskie dążenia niepodległościowe splatały się ze sobą. Dotychczasowe struktury wojskowe słabły, a żołnierze zaczynali organizować własne rady.
Szczególnie znacząca była odezwa niemieckiej Rady Żołnierskiej w Warszawie. Jej przedstawiciele deklarowali, że chcą „żyć w zgodzie z Polakami” i „opuścić Polskę”, gdy tylko pozwolą na to warunki techniczne. Jeszcze niedawno niemieccy żołnierze byli częścią aparatu okupacyjnego. Teraz sami mówili o opuszczeniu kraju, którego mieszkańcy przejmowali władzę.
Nie oznaczało to jednak, że wszędzie panował spokój. Gazeta informowała również o strzelaninach, rozbrajaniu oddziałów i konfliktach dotyczących broni oraz zaopatrzenia. Szczególnie dramatyczne relacje napływały z Zagłębia Dąbrowskiego, między innymi z Sosnowca i Będzina.
Trzeba pamiętać, że były to doniesienia niemieckiej prasy, często oparte na informacjach napływających od niemieckich wojskowych. Opisy starć i oceny zachowania polskich oddziałów należy więc czytać z uwzględnieniem perspektywy źródła.
„Co dzieje się w Poznaniu?”. Niepokój o przyszłe granice
W kolejnych dniach zainteresowanie gazety coraz wyraźniej przesuwało się z Warszawy na ziemie należące przed wojną bezpośrednio do Niemiec. W numerze 588 z 16 listopada pojawił się wymowny tytuł: Was geht in Posen vor? – „Co dzieje się w Poznaniu?”.
fot. skan ze zbiorów Śląskiej Biblioteki CyfrowejGazeta informowała, że Polacy przygotowują się do ogłoszenia Poznania częścią Polski. Donosiła również o rosnących wpływach Polaków w miejscowych radach robotniczych i żołnierskich oraz o przejmowaniu kontroli nad decyzjami administracyjnymi i finansowymi.
Był to problem zupełnie inny niż wycofywanie niemieckich oddziałów z okupowanej Warszawy. Tym razem chodziło o przyszłość ziem znajdujących się w granicach państwa niemieckiego. Z polskiej perspektywy był to czas dążeń do zjednoczenia ziem polskich. Z niemieckiej – narastającego zagrożenia utratą kolejnych terytoriów.
Do wybuchu powstania wielkopolskiego pozostawało jeszcze ponad sześć tygodni. Listopadowe doniesienia pokazują jednak, że spór o Poznań dojrzewał znacznie wcześniej.
Podobne pytania zaczęły pojawiać się również w odniesieniu do Górnego Śląska. W numerze 597 z 22 listopada gazeta przywoływała dyskusje dotyczące przyszłości tamtejszego okręgu przemysłowego i możliwości jego związania z Polską.
Dla mieszkańców Breslau, stolicy prowincji śląskiej, sprawa nie była obojętna. Dotyczyła przyszłości regionu, jego gospodarki i politycznego znaczenia. Nie oznaczało to jednak, że w listopadzie 1918 roku przesądzona była przyszłość samego Breslau. Ówcześni czytelnicy obserwowali przede wszystkim narastającą niepewność co do przyszłych granic Niemiec.
Codzienność Breslau po wojnie
Podczas gdy gazeta opisywała wydarzenia w Warszawie i Poznaniu, życie mieszkańców Breslau toczyło się w cieniu wojennej klęski. Po ponad czterech latach konfliktu miasto zmagało się z problemami aprowizacyjnymi, niedoborami opału i koniecznością przyjęcia powracających z frontu żołnierzy. Nowe władze apelowały o utrzymanie porządku, zapewnienie ciągłości dostaw i przestrzeganie zasad reglamentacji żywności.
W kolejnych numerach „Schlesische Zeitung” obok depesz politycznych pojawiały się komunikaty dotyczące zaopatrzenia mieszkańców, funkcjonowania transportu i działalności miejskich instytucji. Szczególnie wymowne są informacje zamieszczone w numerze 600 z 24 listopada. Gazeta pisała o zmianach w przydziałach chleba, zasadach wydawania żywności oraz przygotowaniach do pomocy najuboższym. Pojawiła się również zapowiedź świątecznej akcji pomocy dla biednych mieszkańców Breslau, którym planowano zapewnić bezpłatny posiłek.
Tak wyglądał drugi wymiar listopada 1918 roku. Na mapie Europy rodziły się nowe państwa, upadały monarchie i zmieniały granice. Tymczasem dla wielu mieszkańców równie pilnym problemem było zdobycie żywności i opału na nadchodzącą zimę. W niemieckim Breslau koniec wojny nie oznaczał jeszcze końca codziennych trudności.
A co z Polakami mieszkającymi w Breslau?
To pytanie nasuwa się szczególnie mocno, gdy czytamy niemiecką gazetę we współczesnym, polskim Wrocławiu. W 1918 roku w Breslau żyła polska społeczność. Jej członkowie mieszkali w niemieckim mieście, ale zachowywali więź z polską kulturą, językiem i narodową tożsamością.
Wydarzenia w Warszawie, powrót Piłsudskiego i tworzenie polskich władz mogły budzić wśród nich nadzieję. Na podstawie przejrzanych numerów „Schlesische Zeitung” nie można odtworzyć konkretnych reakcji miejscowych Polaków. W zachowanych wydaniach nie znaleźliśmy jednoznacznego opisu polskiej manifestacji, nabożeństwa dziękczynnego ani zebrania zorganizowanego w Breslau z okazji odzyskiwania niepodległości.
Ta nieobecność również jest znacząca. Niemiecka gazeta patrzyła na wydarzenia przede wszystkim przez pryzmat własnego państwa, jego mieszkańców i przyszłości. Polska społeczność Breslau pozostawała na marginesie jej zainteresowania. Należy jednak zaznaczyć, że wcale nie znaczy to, że miejscowi Polacy byli obojętni wobec wydarzeń w ojczyźnie.
Jedno miasto, dwie historie
Dziś Wrocław jest polskim miastem, a 11 listopada należy do najważniejszych dat w naszym kalendarzu narodowym. W 1918 roku jego niemieccy mieszkańcy przeżywali ten sam dzień zupełnie inaczej. Dla Polaków był to czas odzyskiwania państwa po 123 latach zaborów. Dla Niemców – zakończenia przegranej wojny, upadku cesarstwa i początku rewolucyjnej niepewności.
„Schlesische Zeitung” pozwala zobaczyć, jak te dwa procesy spotykały się na stronach jednej gazety. Wiadomości o Piłsudskim i tworzeniu polskiego rządu sąsiadowały z doniesieniami o niemieckich żołnierzach, sporach o Poznań, rewolucji w Breslau i trudnościach z zaopatrzeniem.
Najbardziej poruszające jest jednak to, że ówczesna gazeta nie znała jeszcze dalszego biegu historii. Jej redaktorzy nie wiedzieli, jak będą przebiegać przyszłe granice, jak potoczą się losy Niemiec ani że niespełna 30 lat później Breslau stanie się polskim Wrocławiem.
My znamy tę historię. Dlatego lektura listopadowych numerów sprzed 108 lat jest tak niezwykła. W mieście, w którym dziś świętujemy polską niepodległość, ukazywała się gazeta opisująca jej narodziny z perspektywy państwa, które właśnie przegrywało wojnę i traciło dotychczasową pozycję.
Dla jednych listopad 1918 roku był końcem znanego świata. Dla drugich – początkiem długo wyczekiwanej wolności.