Niepozorny kościół św. Marcina stoi nieco na uboczu najpopularniejszych tras turystycznych Ostrowa Tumskiego, w pobliżu pomnika papieża Jana XXIII. Łatwo go minąć, kierując się ku katedrze. Tymczasem to jeden z najciekawszych zabytków wrocławskiej historii. Jego mury przypominają o czasach, kiedy na Ostrowie Tumskim rezydowali książęta piastowscy, a także o Polakach, którzy przez dziesięciolecia pielęgnowali swoją tożsamość w niemieckim mieście.
Święty, który oddał połowę płaszcza
Marcin urodził się w IV wieku na terenie dzisiejszych Węgier, wówczas należącym do Cesarstwa Rzymskiego. Jako młody człowiek został żołnierzem. Według przekazu jego biografa, Sulpicjusza Sewera, pewnego zimowego dnia spotkał przy bramie Amiens ubogiego człowieka, który nie miał czym się okryć. Marcin przeciął swój wojskowy płaszcz na pół i jedną część oddał potrzebującemu.
Tej samej nocy miał zobaczyć we śnie Chrystusa odzianego w podarowaną część płaszcza. Wydarzenie stało się symbolem chrześcijańskiej miłości bliźniego.
Marcin porzucił później służbę wojskową, prowadził życie ascetyczne, a w 371 roku został biskupem Tours. Zasłynął jako gorliwy duszpasterz i obrońca ubogich. Zmarł w 397 roku, a jego kult szybko rozprzestrzenił się w Europie.
Na ziemiach polskich św. Marcin był znany już w średniowieczu. Pod jego wezwaniem powstawały kościoły i kaplice, szczególnie w miejscach związanych z władzą książęcą. Jedno z takich miejsc znajdowało się właśnie we Wrocławiu.
Świątynia w cieniu piastowskiego zamku
Aby zrozumieć historię kościoła św. Marcina, trzeba cofnąć się do czasów, gdy Ostrów Tumski był wyspą otoczoną wodami Odry. W X wieku znajdował się tutaj gród, który z czasem stał się jednym z najważniejszych ośrodków władzy na Śląsku.
W XII i XIII wieku w jego zachodniej części rozbudowano książęcy zamek. Powstały murowane budynki mieszkalne, fortyfikacje i obiekty sakralne. Właśnie z tym zespołem związana jest historia dzisiejszego kościoła św. Marcina.
Źródła wspominają kaplicę pod jego wezwaniem już w XII wieku. Nie oznacza to jednak, że zachowana do dziś budowla wygląda tak samo jak ówczesna świątynia. Jej dzieje są znacznie bardziej skomplikowane.
Około 1284 roku, za panowania Henryka IV Probusa, rozpoczęto budowę nowej kaplicy, pierwotnie związanej z planami stworzenia książęcego miejsca pochówku. Prace kontynuowano w XIV wieku. Kolejne przebudowy zmieniły zarówno bryłę, jak i funkcję budynku.
Z czasem książęca rezydencja na Ostrowie Tumskim straciła znaczenie. Jej zabudowania rozebrano, a kościół pozostał jednym z nielicznych materialnych świadków dawnego zamku.
Dziś trudno sobie wyobrazić, że w miejscu spokojnych alejek i zielonych terenów nad Odrą znajdował się niegdyś rozległy zespół obronny. Niewielka świątynia pozwala jednak przypomnieć sobie ten niemal zapomniany rozdział dziejów Wrocławia.
Polski głos w niemieckim Breslau
Kolejny niezwykły rozdział historii kościoła rozpoczął się po I wojnie światowej. W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, ale Wrocław pozostał w granicach Niemiec. W mieście żyła polska społeczność, która przez dziesięciolecia rozwijała własne organizacje, stowarzyszenia i życie religijne.
Dla wielu jej członków odrodzenie Rzeczypospolitej oznaczało możliwość wyjazdu do ojczyzny. Nie wszyscy jednak zdecydowali się opuścić Breslau. Pozostali potrzebowali miejsc, w których mogliby pielęgnować język, kulturę i wiarę.
Takim miejscem stał się kościół św. Marcina. Od 1921 roku odprawiano tutaj regularnie nabożeństwa dla Polaków. Niewielka świątynia na Ostrowie Tumskim była jednym z najważniejszych punktów życia religijnego miejscowej Polonii. W czasach narastających napięć narodowych możliwość wspólnej modlitwy w ojczystym języku miała szczególne znaczenie.
Działalność polskich organizacji w międzywojennym Breslau nie była łatwa. Miejscowa społeczność doświadczała szykan i presji politycznej. Mimo to Polacy organizowali spotkania, prowadzili działalność kulturalną i starali się zachować własną tożsamość.
Ostatnie polskie nabożeństwo w kościele św. Marcina przed wojenną przerwą odbyło się 17 września 1939 roku. Data ta ma szczególną wymowę: tego samego dnia Związek Sowiecki zaatakował Polskę, która od ponad dwóch tygodni broniła się przed niemiecką agresją.
Na murze kościoła znajduje się dziś tablica upamiętniająca Pięć Prawd Polaków spod Znaku Rodła, ogłoszonych podczas Kongresu Polaków w Niemczech w 1938 roku. Przypomina o ludziach, dla których polskość nie była oczywistym elementem codzienności, lecz wartością wymagającą troski i odwagi.
Z ruin do nowego życia
W 1945 roku, podczas walk o Festung Breslau, Ostrów Tumski został poważnie zniszczony. Nie oszczędzono również kościoła św. Marcina. Z zabytkowej budowli pozostały uszkodzone mury, a jej odbudowa wymagała wieloletnich prac. Świątynię przywracano do życia w latach 50. i 60. XX wieku. Nie odtworzono jednak wszystkich elementów jej wcześniejszej architektury. Dzisiejszy wygląd kościoła jest wynikiem wielowiekowych przekształceń oraz powojennej rekonstrukcji.
W kolejnych dziesięcioleciach miejsce odzyskało funkcje religijne. Zostało również związane z duszpasterstwem środowisk twórczych. Przeprowadzane prace konserwatorskie pozwoliły zachować jeden z najstarszych zabytków sakralnych Wrocławia.
Więcej niż wspomnienie świętego
11 listopada jest dobrą okazją, by przypomnieć nie tylko życiorys św. Marcina, lecz także niezwykłe losy poświęconej mu wrocławskiej świątyni. W jednym miejscu spotykają się bowiem trzy opowieści: o średniowiecznym Wrocławiu Piastów, o polskiej społeczności żyjącej przez dziesięciolecia w niemieckim Breslau i o mieście, które podnosiło się z wojennych ruin.
Warto również pamiętać o samym patronie. Marcin przeszedł do historii nie dzięki sprawowanej władzy czy wojskowym sukcesom, lecz dzięki prostemu gestowi wobec potrzebującego człowieka.
I być może właśnie to przesłanie najlepiej łączy wszystkie epoki, których świadkiem pozostaje niewielki kościół na Ostrowie Tumskim.